Nikiszowiec: osiedle, które stało się pomnikiem historii

Nikiszowiec w Katowicach budowano w latach 1908–1918 dla górników. Ceglane familoki, zamknięte kwartały z wewnętrznymi podwórzami i jednolity rytm okien składają się na osiedle, które jest dziś pomnikiem historii i jednym z najbardziej rozpoznawalnych adresów Śląska. Powstało jako osiedle przy kopalni, a przetrwało jako dzielnica, o którą pyta się z nazwy.

Osiedle zaprojektowane w całości

Nikiszowiec nie rósł ulica po ulicy. Został zaprojektowany jako jedno założenie: kwartały ceglanych domów wielorodzinnych ustawione wokół wewnętrznych podwórzy, z placem i kościołem w środku, z własnymi sklepami, pralnią i szkołą. Mieszkańcy mieli pod ręką wszystko, czego potrzebowali na co dzień, a układ podwórzy dawał dzieciom miejsce do zabawy poza ulicą.

Cegła jest tu nie tylko materiałem, ale i językiem. Nietynkowane elewacje, łuki bram, czerwone obramowania okien i powtarzalny detal budują wrażenie, że całe osiedle jest jednym budynkiem. To ta spójność, a nie pojedyncza kamienica, jest dziś objęta ochroną i to ją fotografują odwiedzający.

Dlaczego przetrwało

Wiele osiedli robotniczych z tego samego okresu zniknęło albo zostało przebudowanych do nierozpoznawalności. Nikiszowiec ocalał, bo był dobrze zbudowany, gęsty i logiczny: solidna cegła, czytelny plan, funkcje zebrane w zasięgu kilku minut. Przez lata pozostawał na uboczu. Dziś jest miejscem, które przyciąga galerie, kawiarnie i odwiedzających, a mieszkania w familokach trafiają na rynek jako adres, nie jako lokal w starym budynku.

A w Trójmieście

Gdańsk też jest miastem cegły i też ma dzielnice, których wartość bierze się z całości założenia, a nie z pojedynczego budynku. Wniosek dla kupującego jest ten sam co na Śląsku: przy zabudowie historycznej pyta się o kwartał, a nie tylko o klatkę. Spójnie zaprojektowane osiedle starzeje się lepiej niż zbiór przypadkowych domów, a ochrona konserwatorska, która na początku wydaje się ograniczeniem, z czasem chroni to, za co się zapłaciło.